Nhà rông Tây Nguyên và bài học từ những nhà rông văn hóa bỏ không

Nhà rông từ lâu được xem là biểu tượng của Tây Nguyên. Thoạt nhìn các ngôi nhà có vẻ giống nhau, nhưng mỗi dân tộc lại có một kiểu riêng. Nhà rông của người Giẻ Triêng nhỏ và thấp; của người Xơ Đăng vươn cao; của người Gia Rai thanh thoát như lưỡi rìu dựng ngược. Nhà rông Ba Na mềm mại, được ví như gà mẹ đứng giữa làng, còn những nếp nhà sàn quanh đó là đàn gà con.

Theo bài viết trên Báo Nhân Dân, nhà rông chỉ còn ở phía bắc Tây Nguyên, từ Gia Lai trở ra và ở các dân tộc ven dãy Trường Sơn thuộc Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế, Quảng Nam. Từ Đắk Lắk trở vào phía nam, các dân tộc như Ê Đê, M'Nông làm nhà dài, với ý nghĩa cộng đồng khác.

Kiến trúc từ tranh, tre, nứa, lá

Mỗi làng, thậm chí cả một vùng, thường chỉ có vài người vừa có năng khiếu bẩm sinh vừa được truyền nghề, đứng ra chỉ huy dân làng dựng nhà rông. Vật liệu chỉ có tranh, tre, nứa, lá; công cụ là rìu và dao rựa. Vậy mà ngôi nhà vẫn cao vút, tinh tế, chịu được gió cao nguyên mùa khô và mưa lớn mùa mưa. Giới kiến trúc sư thừa nhận nhà rông có tỷ lệ “vàng”.

Nhà rông là “trái tim” của làng: có chỗ ngủ, bếp lửa và nơi tiếp khách. Khách đến được mời lên nhà, dân làng mang đồ ăn tới cùng tiếp, nên khách trở thành khách chung của cả làng. Phần sàn rộng dùng để hội họp, phần sàn thưa để uống rượu cần. Một số làng có hai ngôi: nhà rông cái dành cho phụ nữ và nhà rông đực dành cho đàn ông.

Giống như đình làng của người Việt, nhà rông là không gian thiêng, nơi thần trú ngụ và là trung gian giữa con người với Yang (trời). Trong nhà luôn có chỗ đặt vật thiêng; trên nóc trang trí hoa văn mô phỏng mặt trời, rau dớn. Nhà rông càng to, làng càng mạnh và sung túc.

Vì sao nhà rông văn hóa vắng người?

Trong vài chục năm, nhiều nhà rông văn hóa được dựng bằng nguồn đầu tư của Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và một số đơn vị nhà nước. Khác với nhà rông truyền thống luôn nằm giữa làng, nhà rông văn hóa thường đặt cạnh trụ sở xã. Với người Tây Nguyên, làng là đơn vị trung tâm, nên ngôi nhà dựng ngoài làng không được coi là của mình.

Bài báo dẫn trường hợp nhà rông văn hóa lớn ở sân trụ sở xã A Yun, huyện Mang Yang: xây hơn hai chục năm trước với kinh phí lớn, khánh thành xong thì đóng cửa và bắt đầu hư hỏng. Tác giả nêu một loạt nguyên nhân:

• Không có chỗ đặt vật thiêng, dù đó chỉ là hòn đá, chiếc nanh thú hay con dao;
• Người dân khó hình dung việc thờ chung Yang với làng khác trong một nhà chung;
• Sàn xi-măng, ván khít không thoát nước rượu như sàn le; nhà khóa cửa ban đêm, trong khi nhà rông truyền thống là chỗ ngủ của trai chưa vợ và đàn ông góa vợ;
• Nhà do Nhà nước làm nên không thành niềm tự hào của làng;
• Có máy nổ, loa đài, ti vi, đầu chiếu nhưng không tính chi phí vận hành; ở A Yun chiếu phim vài buổi rồi phải dừng;
• Khối bê-tông mái tôn phá vỡ sự hài hòa giữa các nếp nhà sàn.

Giữ hồn ngôi nhà chung

Theo tác giả, ý tưởng ban đầu có thể tốt, nhưng việc áp đặt suy nghĩ vào sinh hoạt cộng đồng là “duy ý chí”. Bài viết khép lại bằng câu chuyện họa sĩ Xu Man, người Ba Na, nhiều năm là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Mỹ thuật Việt Nam: khi về hưu, ông kiên quyết về làng và vẫn giữ một ngôi nhà sàn để ở.