Giữ nhà dài Ê Đê trước sức ép đô thị hóa

Người Ê Đê sinh sống chủ yếu trên cao nguyên Đắk Lắk, một bộ phận cư trú ở Đắk Nông, Gia Lai, Phú Yên và Khánh Hòa. Từ xa xưa, họ dựng những ngôi nhà sàn dài vừa để ở, vừa để phòng thú dữ. Các nhà nghiên cứu xem nhà dài là một không gian kiến trúc phức hợp, phản ánh sinh hoạt, tín ngưỡng và đời sống tâm linh của cộng đồng; ngôi nhà cũng hiện diện trong sử thi, truyện cổ, âm nhạc và hội họa.

Ngôi nhà của chế độ mẫu hệ

Nhà dài là nơi sinh sống của cả đại gia đình theo chế độ mẫu hệ. Mỗi khi một người con gái trong nhà lấy chồng, ngôi nhà lại được nối dài thêm. Người chồng về ở nhà vợ và không nắm quyền hành trong gia đình. Một ngôi nhà thường có từ bảy đến chín cặp vợ chồng cùng chung sống.

Không gian bên trong chia làm hai phần. Nửa trước gọi là "Gah", có chỗ ngồi của chủ nhà và khách, bếp lửa chính, ghế Kpan và bộ cồng chiêng, dùng để tiếp khách và sum họp. Nửa sau gọi là "Ôk", gồm các buồng ở của từng cặp vợ chồng và bếp nấu chung.

Trước nhà có hai cầu thang gỗ khoảng 5 đến 7 bậc, một dành cho khách, một dành cho người trong nhà, đều được đẽo thủ công từ gỗ quý. Phía trên cầu thang chạm hình trăng khuyết và đôi bầu vú tròn, biểu trưng cho quyền của người phụ nữ trong gia đình. Dưới mái nhà diễn ra các buổi diễn tấu cồng chiêng, lễ hội, hát kể sử thi, dệt thổ cẩm và sinh hoạt cộng đồng; trong nhà bày cồng chiêng, ché, sừng trâu, trống và rượu cần, những vật thể hiện sự sung túc của gia chủ.

Kỹ thuật dựng nhà từ vật liệu núi rừng

Theo già làng Ama Jeny, nhà dài được làm chủ yếu từ gỗ, tre, nứa và tranh. Cột, kèo dùng gỗ cứng để chống chọi thời tiết khắc nghiệt; vách và sàn ghép bằng phên nứa đan; mái lợp cỏ tranh. Nóc nhà cao khoảng 4–5 m tính từ sàn, lòng nhà rộng khoảng 4,5–5,5 m, và ngôi nhà được dựng theo hướng bắc – nam.

Những ngôi nhà đang mai một và nỗ lực gìn giữ

Buôn Akŏ Dhŏng ở phường Tân Lợi, thành phố Buôn Ma Thuột vẫn còn nhiều nhà dài truyền thống, đồng thời là một trong những buôn giàu có ở Tây Nguyên hiện nay. Tuy vậy, quá trình đô thị hóa nhanh đã làm thay đổi chiều rộng, chiều dài, cầu thang và cách bài trí bên trong nhiều ngôi nhà, khiến không ít đặc điểm truyền thống không còn được giữ.

"Những ngôi nhà dài truyền thống của người Ê Đê dần bị mai một." – Già làng Ama Jeny

Ông Ama Jeny lo ngại khi nhà dài mất đi, những giá trị văn hóa khác của buôn làng cũng sẽ phai nhạt theo, và con cháu sau này khó hình dung được cuộc sống của ông bà ngày trước.

Với sự hỗ trợ của Nhà nước, nhiều buôn làng ở Đắk Lắk đã chủ động bảo tồn nhà dài song song với lễ hội và phong tục truyền thống. Tỉnh cũng đầu tư xây dựng nhà dài truyền thống trong khuôn viên di tích Biệt điện Bảo Đại ở phường Tân Tiến, thành phố Buôn Ma Thuột. Ngày nay, nhà dài vừa là nơi ở của các gia đình, vừa là điểm đón du khách, góp phần phát triển du lịch cộng đồng.