Văn hóa

Giữ nếp thưởng trà giữa nhịp sống hiện đại

Từ cách lựa chọn trà, chuẩn bị trà cụ đến từng thao tác pha và mời khách, mỗi công đoạn trong một cuộc thưởng trà đều thể hiện sự tinh tế và nét đẹp trong văn hóa ứng xử của người Việt.

Từ cách lựa chọn trà, chuẩn bị trà cụ đến từng thao tác pha và mời khách, mỗi công đoạn trong một cuộc thưởng trà đều thể hiện sự tinh tế và nét đẹp trong văn hóa ứng xử của người Việt. Tại Ngôi nhà Di sản (số 87 Mã Mây, phường Hàng Buồm, Hà Nội), những giá trị ấy được tái hiện qua hoạt động trải nghiệm, góp phần gìn giữ và lan tỏa truyền thống trong đời sống hiện đại.

Nét tinh tế trong một cuộc trà

Mùi hương trầm thoảng nhẹ hòa cùng hương trà mộc mạc, tiếng đàn tranh và tiếng sáo trúc len lỏi trong từng ngóc ngách của căn nhà cổ kính trên phố Mã Mây (Hà Nội). Trên những sập gỗ và bàn trà, các bộ trà cụ thủ công được sắp đặt cùng những sản phẩm trà từ nhiều vùng miền. Tại đây, những người tham dự chăm chú theo dõi từng thao tác pha trà dưới sự hướng dẫn của anh Kiều Phúc Quý, nhà sáng lập Cộng đồng Yêu Trà Việt.

Trong khuôn khổ Tuần lễ Di sản Văn hóa Trà Việt 2026, những hoạt động trải nghiệm tại Nhà Di sản mang đến cho người tham dự cơ hội tìm hiểu về các loại trà, trà cụ và cách thức thực hành thưởng trà truyền thống.

ndo_br_anh.jpg
Một bộ trà cụ cơ bản gồm ấm trà, chén trà, tống, khay đựng, cung nhãn, cây gạt trà, cây gắp trà, am đựng và khăn lau.

Loại trà được sử dụng trong buổi trải nghiệm là ô long Shan Tuyết xanh. Trước khi pha, ấm và chén được tráng bằng nước nóng để làm sạch và làm ấm trà cụ. Nước pha trà được rót ra tống để giảm nhiệt độ xuống khoảng 80-90 độ C, tránh để nước quá nóng, làm mất đi hương thơm của lá trà. Thời gian hãm từ 30 đến 90 giây.

Sau khi trà ngấm, nước trà được rót qua chiếc tống rồi mới chia đều vào từng chén. Cách làm này giúp các chén trà có độ đậm nhạt tương đối đồng nhất. Trước khi thưởng trà bằng vị giác, người tham dự cùng mở nắp ấm để thưởng trà qua khứu giác. Hương trà ô long vương vấn trên nắp ấm đất khiến lòng người bình thản, tĩnh lặng. Khi nâng chén, người tham dự chú ý cầm ở phần đáy thay vì chạm tay vào miệng chén để giữ phép lịch sự và tôn trọng với người cùng uống trà.

Những thao tác tưởng chừng đơn giản ấy đòi hỏi sự chú ý và phối hợp nhịp nhàng. Trong suốt quá trình pha, người pha trà luôn phải chú ý đến sự gọn gàng ở từng công đoạn. Sau mỗi lần rót hoặc châm nước, phần nước đọng trên ấm và mặt bàn được lau sạch bằng khăn ngay lập tức. Từ cách lấy trà, điều chỉnh nhiệt độ nước đến thao tác rót, mỗi bước đều cần sự cẩn thận và nhất quán.

ndo_br_anh-8967.jpg
Hai bạn trẻ Mai Linh (bên trái) cùng Khánh Ly (bạn của Mai Linh) cảm nhận hương trà trước khi thưởng thức.

Với Mai Linh (20 tuổi, phường Láng), đây là lần đầu tiên bạn trực tiếp tham gia một buổi trải nghiệm thưởng trà. Trước đây, trong hình dung của Linh về trà Việt Nam, trà có vị đắng, chát, khó uống và chủ yếu gắn với thói quen sinh hoạt của người lớn tuổi trong gia đình.

Tuy nhiên, sau khi trải nghiệm hương vị của ô long Shan Tuyết xanh, cách nhìn của cô gái trẻ có phần thay đổi. Linh nhận thấy trà thoang thoảng mùi sữa, có vị thanh mát, ngậy béo, gần giống vị trà sữa ô long thường uống.

“Trước khi đến đây, mình vốn không biết trà ở Việt Nam lại phong phú về giống và hương vị đến vậy. Sự phong phú này khiến mình hy vọng tìm được một dòng trà hợp khẩu vị, phù hợp để sử dụng thường xuyên thay cho các thức uống nhiều đường quen thuộc”, Linh chia sẻ.

Từ chén trà đến nếp ứng xử

Theo nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn, một cuộc thưởng trà không chỉ phụ thuộc vào chất lượng trà hay kỹ thuật pha mà còn được tạo nên bởi không gian và những người cùng thưởng thức. Khi nói về nếp trà Hà Nội, ông nhận xét: “Người Hà Nội thì dân dã là thế mà cũng cầu kỳ là thế”.

Một trong những biểu hiện của sự tinh tế ấy, theo ông Sơn, là thói quen lựa chọn trà theo mùa. Người thưởng trà tìm đến trà hoa nhài khi mùa nhài nở, trà sen vào mùa sen hoặc những phẩm trà mang hương hoa khác theo tiết trời. Quan niệm “mùa nào thức nấy” thể hiện sự gắn bó giữa việc thưởng trà với thiên nhiên và nhịp chuyển của các mùa trong năm.

ndo_br_anh-thumb-2.jpg
Nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn thực hành thao tác gạt trà từ cung nhãn vào ấm.

Không gian và người cùng thưởng thức cũng là những yếu tố được ông Sơn nhắc đến. Một cuộc trà có thể diễn ra trong không gian được chuẩn bị công phu, với bộ ấm chén riêng, nhưng cũng có thể bắt đầu từ một gốc đa cổ thụ hay quán trà bình dị. Điều quan trọng không nằm ở sự cầu kỳ của nơi chốn mà còn ở sự phù hợp giữa những người tham dự. Như ông chia sẻ, với người Hà Nội, “uống trà với ai mới là quan trọng”.

Quan niệm “nhất thủy, nhì trà, tam pha, tứ ấm” thường được nhắc đến khi nói về những yếu tố làm nên một chén trà ngon.
---
Nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn

Quan niệm “nhất thủy, nhì trà, tam pha, tứ ấm” thường được nhắc đến khi nói về những yếu tố làm nên một chén trà ngon. Bên cạnh việc lựa chọn trà và trà cụ, nguồn nước cũng được chú trọng. Ông Sơn kể, công đoạn chuẩn bị nước mưa để pha trà của người xưa trải qua nhiều công đoạn: chờ những trận mưa lớn làm sạch máng hứng, lọc nước qua thân cau, để lắng trong bể rồi mới đưa vào chum lưu trữ. Sự cầu kỳ ấy thể hiện sự trân trọng đối với thức uống và người cùng thưởng trà.

Ở góc độ đời sống, anh Kiều Phúc Quý cho rằng trà từ lâu đã gắn với thói quen tiếp khách và sinh hoạt của nhiều gia đình Việt Nam. Một ấm trà được chuẩn bị khi có khách đến nhà không chỉ là cách đón tiếp mà còn tạo không gian để các thành viên trò chuyện, chia sẻ. “Khi ngồi quây quần bên bàn trà thì mọi khoảng cách nó được xóa tan. Từ ông bà, cha mẹ đến con cháu, mỗi người đều tham gia câu chuyện bên chén trà”, anh nói.

Cách mời trà cũng thể hiện những phép ứng xử quen thuộc trong văn hóa Việt Nam. Người pha trà thường mời người lớn tuổi trước, thể hiện tinh thần kính trên nhường dưới. Qua những thao tác nhỏ, người thực hành có thể rèn luyện sự kiên nhẫn, bình tĩnh và chú tâm.

ndo_br_anh-2307.jpg
ndo_br_anh-9500.jpg
Người tham dự thực hành thao tác rót trà trong buổi trải nghiệm.

Họa sĩ Trịnh Quang Vũ (85 tuổi, phường Ngọc Hà), người đã có khoảng 60 năm gắn bó với trà, cho rằng nếp thưởng trà của người Hà Nội đa dạng về hình thức. Trong các gia đình quyền quý, trà mang sắc thái cung đình trang trọng; trong đời sống bình dân, trà tươi, trà lá là thức uống quen thuộc.

Từ quán trà đá vỉa hè đến nơi sang trọng, chúng ta đều thưởng thức được trà.
---
Anh Kiều Phúc Quý, nhà sáng lập Cộng đồng Yêu Trà Việt

Những hồi ức ấy cho thấy nếp thưởng trà ở Hà Nội không tồn tại trong một hình ảnh duy nhất, mà có sự khác biệt tùy điều kiện sống và hoàn cảnh sinh hoạt. Anh Kiều Phúc Quý gọi đó là nét đặc trưng của văn hóa trà Việt: “Từ quán trà đá vỉa hè đến nơi sang trọng, chúng ta đều thưởng thức được trà”. Theo anh, không cần đặt ra một khuôn mẫu cố định cho mọi cuộc trà, bởi mỗi vùng miền, mỗi cộng đồng đều có những cách thực hành và thưởng thức riêng.

Tiếp nối nếp trà trong đời sống hôm nay

Năm 2019, trong một chuyến đến xã Cao Sơn, tỉnh Yên Bái, lần đầu tận mắt nhìn thấy cây chè Shan Tuyết cổ thụ, anh Kiều Phúc Quý không khỏi bất ngờ trước quy mô và giá trị của nguồn nguyên liệu trà Việt Nam. Trước đó, anh chưa có thói quen uống trà. Trải nghiệm này đã thôi thúc anh tìm hiểu sâu hơn và thành lập Cộng đồng Yêu Trà Việt với mong muốn kết nối những người quan tâm, đồng thời giới thiệu để nhiều người biết đến và sử dụng trà Việt Nam.

Trong quá trình tổ chức các hoạt động, cộng đồng chú trọng cung cấp kiến thức nền tảng về nguồn gốc, lịch sử và văn hóa trà, đồng thời tạo điều kiện để người tham dự trực tiếp làm quen với trà cụ, thực hành pha và thưởng thức. Theo anh Quý, việc truyền dạy nên bắt đầu từ những kiến thức cơ bản, giúp người học hiểu về cội nguồn trước khi tìm hiểu sâu hơn về kỹ thuật và các dòng trà.

ndo_br_anh-7108.jpg
Thiên Phú thực hành lấy trà bằng cung nhãn và cây gạt trà.

Sự tham gia của nhiều người trẻ tại buổi trải nghiệm cũng cho thấy những cách tiếp cận khác nhau đối với thức uống truyền thống này. Thiên Phú (24 tuổi, Bắc Ninh) đã di chuyển khoảng 60 km để tham dự chương trình.

Từ góc nhìn của một người làm truyền thông, Phú mong muốn có thêm cơ hội tìm hiểu và giới thiệu những nét đẹp văn hóa Việt Nam. Anh cho rằng trà không nên chỉ gắn với hình ảnh của người lớn tuổi. “Người trẻ vẫn có thể uống trà và tìm hiểu cách pha truyền thống. Bên cạnh đó, những cách pha hiện đại, nhanh hơn sẽ phù hợp với người làm văn phòng hoặc những người không quen ngồi lâu trong một không gian cố định”, Phú chia sẻ.

Với Mai Linh, việc giới thiệu những hoạt động trải nghiệm như vậy trên các nền tảng trực tuyến, thông qua livestream hoặc các kênh thông tin về văn hóa, du lịch, giúp nhiều người biết đến và tìm hiểu về trà ngay cả khi chưa có điều kiện tham gia trực tiếp.

ndo_br_anh-6131.jpg
Một số sản phẩm trà và trà cụ được giới thiệu tại không gian sự kiện.

Theo nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn, cách thưởng trà giữa các thế hệ có thể khác nhau tùy sở thích và nhịp sinh hoạt. Người lớn tuổi có những lựa chọn quen thuộc, trong khi người trẻ tìm đến các dòng trà và cách thưởng thức mới. Ông cho biết, những hoạt động giới thiệu trà hiện nay đã kết hợp các phương pháp phù hợp hơn với đời sống đương đại, chẳng hạn sử dụng thiết bị điện trong công đoạn sao trà hoặc thử nghiệm cách pha lạnh.

Sự thay đổi về hình thức không đồng nghĩa với việc từ bỏ những giá trị vốn có. Đó là cách để văn hóa trà thích ứng với đời sống mới, nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng.

Từ một ấm trà trong gia đình, một cuộc gặp gỡ bạn bè đến những buổi trải nghiệm tại không gian văn hóa, mỗi hình thức đều trở thành dịp để con người tìm hiểu, chia sẻ và kết nối. Khi những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống thường ngày, chén trà không chỉ lưu giữ một thói quen truyền thống mà còn mở ra những cách tiếp cận mới với văn hóa Việt Nam.

Theo Báo Nhân Dân – Quỳnh Anh

Bài viết liên quan