Luật tục giữ rừng của người H'Mông ở Nà Hẩu

Xã Nà Hẩu, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái nằm trong vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, với hơn 5.640 ha diện tích tự nhiên, trong đó hơn 4.500 ha là rừng đặc dụng. Hơn 500 hộ, trên 2.500 nhân khẩu người H'Mông nơi đây coi khu rừng như mái nhà chung. Qua nhiều thế hệ, cộng đồng giữ rừng bằng luật tục riêng, mà lễ cúng rừng là sợi dây gắn kết.

Rừng cấm và nghi lễ dâng Thần rừng

Mỗi bản ở Nà Hẩu đều có một khu rừng cấm với nhiều cây hàng trăm năm tuổi. Lễ cúng được tổ chức tại khu rừng thiêng có địa thế đẹp nhất xã, nơi có cây cổ thụ lớn nhất bản. Nghi lễ mở đầu bằng việc rước lễ vật lên rừng cấm, như lời báo cáo với Thần rừng và đất trời chứng giám cho Tết rừng.

“Lễ vật để dâng cúng Thần rừng gồm một cặp gà trống mái, một con lợn đen.” — Thầy cúng Giàng A Sềnh, xã Nà Hẩu

Ngoài gà và lợn, lễ vật còn có vàng, rượu, hương, giấy bản. Thầy mo thổi tù và báo hiệu, rồi vừa cúng vừa gõ mõ theo bốn hướng. Gà trống đặt bên phải, gắn với thần nước; gà mái đặt bên trái, gắn với thần đất, thần cây. Sau phần cúng sống là phần cúng chín với gà luộc, thủ lợn luộc để tiễn Thần rừng; thầy mo đốt tiền mã, gõ mõ và thổi tù và ba hồi kết thúc nghi lễ.

Lời thề và tổ tự quản

Sau phần lễ, thầy mo cùng dân bản trải lá ngồi họp làng ngay giữa rừng, đánh giá việc bảo vệ rừng trong năm qua và cùng thề giữ rừng. Trưởng bản và người dân bầu ra Tổ tự quản gồm bốn người am hiểu cây rừng và tập quán, có nhiệm vụ cắm mốc khu vực cấm và bảo vệ rừng.

“Bốn người này sẽ làm việc như cắm mốc các vị trí rừng để cấm rừng.” — Ông Hà Trung Kiên, Trưởng phòng Văn hóa Thông tin huyện Văn Yên

Người H'Mông còn có nghi lễ ăn thề, cam kết bảo vệ rừng trong một năm. Hết năm, địa phương bình xét, biểu dương và bầu tổ mới.

Những điều kiêng sau lễ

Sau lễ, dân bản chơi trò chơi dân gian và ăn Tết ngay trên rừng. Trong ba ngày tiếp theo, mọi người kiêng lên rừng, kiêng hái lá, đào bới đất và không mang rau xanh từ rừng về. Ai vi phạm sẽ bị Tổ tự quản xử lý: nộp một con lợn, một đôi gà và mời một số người trong thôn hoặc cả làng cùng ăn. Vì vậy, các gia đình đều chuẩn bị lương thực, thực phẩm từ trước.

Ngày 10/12/2024, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành quyết định công nhận Lễ cúng rừng của người H'Mông xã Nà Hẩu là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo Bí thư Đảng ủy xã Lý Tòn Cầu, lễ cúng rừng không chỉ mang ý nghĩa tâm linh cầu phúc mà còn góp phần quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng và đa dạng sinh học. Địa phương kỳ vọng sự kiện sẽ lan tỏa ý thức giữ rừng, đồng thời thu hút du khách tham quan rừng nguyên sinh, thưởng thức ẩm thực địa phương, góp phần phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái bền vững.