Bản Bướt giữ rừng, giữ suối bằng hương ước

Bản Bướt thuộc xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La, là nơi sinh sống của đồng bào Thái. Nhiều năm nay, người dân trong bản cùng nhau giữ gìn khu rừng phía sau bản và con suối chảy qua làng bằng một công cụ giản dị nhưng hiệu quả: hương ước do chính cộng đồng thống nhất.

Rừng là của chung cả bản

Chỉ tay lên sườn núi sau lưng bản, trưởng bản Lò Văn Nhiêu khẳng định chắc nịch:

“Rừng ấy là của bản. Không ai được chặt.” — Ông Lò Văn Nhiêu, trưởng bản Bướt

Theo hương ước, mọi người không được chặt phá rừng, không đặt bẫy thú và không hái phong lan rừng. Ai vi phạm sẽ bị xử phạt theo quy định chung của bản. Với người dân nơi đây, rừng là thứ giữ nước cho suối và giữ đất cho nương rẫy, nên bảo vệ rừng cũng là bảo vệ cuộc sống của chính mình.

Những quy định này không áp đặt từ bên ngoài mà được bàn bạc, thống nhất trong các buổi họp bản. Khi rừng có dấu hiệu bị khai thác nhiều hơn, bản đã đưa việc bảo vệ rừng vào hương ước và lập các tổ tự quản để nhắc nhở, giám sát.

Con suối hồi sinh

Bên bờ suối, anh Hà Văn Nguy rải mì tôm xuống nước, lập tức đàn cá kéo đến đớp mồi. Một du khách thắc mắc vì sao cá nhiều thế mà bà con không bắt. Anh Nguy cười:

“Bắt một con là phải đền 20 cân thóc đấy.” — Anh Hà Văn Nguy

Trước đây, con suối là nguồn thực phẩm quan trọng của bản, có nhiều cá, tôm, nhất là cá pa chạt. Nhưng khi việc đánh bắt diễn ra quá mức, thậm chí có người dùng kích điện, nguồn cá dần cạn kiệt. Trước thực trạng đó, dân bản thống nhất bảo vệ đoạn suối dài khoảng 3 km chảy qua bản, cấm đánh bắt cá; người vi phạm bị phạt 20 kg thóc. Bà con thay phiên nhau trông coi, nhắc nhở hoặc xử phạt cả những người ngoài bản đến vi phạm.

Sau hơn mười năm, nước suối trong trở lại, cá sinh sôi. Chỉ cần rải bánh mì hay mì tôm xuống, hàng vạn con cá kéo đến, khiến nhiều du khách không khỏi ngạc nhiên.

Giữ thiên nhiên để phát triển

Nhờ giữ được rừng và suối, bản Bướt bắt đầu phát triển du lịch cộng đồng. Khách đến đông hơn, nhưng hương ước vẫn được giữ nguyên, không vì lợi ích trước mắt mà nới lỏng.

Bản Bướt cũng được chọn để xây dựng mô hình Vân Hồ Agritage, làng nông nghiệp di sản đầu tiên, với sự hỗ trợ của Trung tâm TABA, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Sơn La và UBND huyện Vân Hồ (cũ). Từ năm 2019 đến nay, mô hình đã đồng hành cùng 58 hộ gia đình người Thái phát triển du lịch cộng đồng và nông nghiệp trải nghiệm. Người dân từng bước chuyển từ canh tác dùng hóa chất sang sản xuất hữu cơ, xây dựng thương hiệu nông sản và đưa sản phẩm tới các thị trường chất lượng cao như Hà Nội.

Câu chuyện ở bản Bướt cho thấy khi cộng đồng cùng đặt ra và tự giác tuân thủ luật lệ của mình, rừng và suối có thể hồi sinh, đồng thời mở ra sinh kế mới cho người dân.