Ama Nhiên và nỗ lực giữ lời Khan trong nhà dài Ê Đê

Trong ngôi nhà dài ở buôn Akô Dhông, phường Tân Lợi, tỉnh Đắk Lắk, nghệ nhân Ama Nhiên vẫn đều đặn gìn giữ không gian văn hóa Ê Đê. Với ông, kể Khan, tức hát kể sử thi, là linh hồn của cộng đồng và cần được trao lại cho thế hệ sau.

Từ những đêm Khan bên bếp lửa

Ama Nhiên lớn lên ở một buôn làng phía nam tỉnh Đắk Lắk. Từ nhỏ, ông đã quen với những đêm nghe kể Khan bên bếp lửa, và ký ức ấy theo ông cho đến khi trưởng thành. Sau khi lấy vợ và ở rể theo phong tục Ê Đê tại buôn văn hóa du lịch Akô Dhông, ông nhận ra rằng giữ gìn bản sắc là nền tảng cho mọi việc về sau.

Ông dựng lại nhà dài truyền thống, sưu tầm và duy trì các bài Khan để giới thiệu với du khách. Hiện ông có thể diễn xướng nhiều bài Khan dài.

Theo nghệ nhân, sử thi Ê Đê là một kho tàng đồ sộ, gồm hàng nghìn câu thơ. Người kể Khan không chỉ hát mà còn nói vần, kết hợp giai điệu và hát đối đáp. Tác phẩm chứa nhiều từ cổ cùng những ẩn dụ sâu sắc của người xưa.

Rào cản ngôn ngữ và cầu nối song ngữ

Chính lớp ngôn ngữ cổ ấy lại khiến người trẻ khó hiểu và khó cảm nhận hết giá trị của Khan. Đây là điều khiến Ama Nhiên trăn trở.

“Lớp trẻ bây giờ nghe tiếng Ê Đê không hiểu nên không cảm nhận hết được sự thú vị.” — Nghệ nhân Ama Nhiên

Để thu hẹp khoảng cách, ông cùng vợ, một giáo viên dạy văn từng đạt giải Nhì cấp tỉnh, dịch Khan sang tiếng phổ thông. Bản dịch giúp các nhà thơ, nhạc sĩ và công chúng có thể tiếp cận sử thi dễ dàng hơn.

Khi di sản bị thương mại hóa

Hiện nay, cơ hội để nghệ nhân hát kể sử thi hay múa xoang chủ yếu đến từ các đoàn khách du lịch. Ama Nhiên cho rằng nhiều hoạt động văn hóa đang bị biến thành công cụ kiếm tiền hoặc được tổ chức hời hợt. Có những sự kiện được đầu tư lớn nhưng thù lao cho nghệ nhân lại quá thấp, không đủ nuôi gia đình. Theo ông, làm văn hóa vì lợi nhuận sẽ khó nuôi dưỡng đam mê và khó phát triển bền vững; hệ quả là người trẻ dần xa rời di sản.

Ông dự định ghi lại những đoạn Khan còn nhớ, kèm phần dịch nghĩa, để làm tư liệu cho tương lai. Ông cũng mong sử thi được đưa vào sách giáo khoa và hy vọng địa phương sẽ lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh.

Kể Khan của người Ê Đê đã có tên trong Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tuy vậy, số nghệ nhân kể Khan ở Đắk Lắk đang giảm mạnh, chủ yếu chỉ còn một số già làng và nghệ nhân cao tuổi. Nhiều năm qua, các địa phương trong tỉnh vẫn duy trì những lớp truyền dạy nhằm cứu lấy di sản đang dần mai một.