Văn hóa

Người giữ lửa sơn mài truyền thống trong dòng chảy văn hóa mới

Giữa yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại, Nghệ nhân Ưu tú, họa sĩ Nguyễn Tấn Phát ở Đường Lâm, Hà Nội đang tìm hướng đi mới cho nghệ thuật sơn mài truyền thống.

Qua sáng tạo sản phẩm, truyền dạy và tổ chức trải nghiệm, câu chuyện của anh gợi mở vai trò của nghệ nhân trong phát triển văn hóa, du lịch và công nghiệp sáng tạo.

Đưa nghề truyền thống vào đời sống

Trong xưởng sáng tác của Nghệ nhân Ưu tú, Thạc sĩ, họa sĩ Nguyễn Tấn Phát, ở , nhiều vật liệu quen thuộc như: gỗ, tre, vỏ trứng, vỏ trai... qua bàn tay người nghệ nhân trở thành những tác phẩm mang hình thức biểu đạt mới. Với anh, sơn mài là một loại hình nghệ thuật chứa đựng tri thức, kỹ thuật và ký ức văn hóa của nhiều thế hệ. Bởi vậy, mỗi tác phẩm vừa đòi hỏi sự am hiểu chất liệu, quy trình chế tác, vừa cần tư duy sáng tạo để những giá trị truyền thống có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Bộ sưu tập “Gióng” là một minh chứng cho cách tiếp cận ấy. Khai thác hình tượng Đức Thánh Gióng, người nghệ nhân lựa chọn hình ảnh ngựa, chuyển động và khí lực làm cảm hứng sáng tác, đưa một biểu tượng văn hóa quen thuộc vào ngôn ngữ tạo hình mới. Với quy mô hơn 2.000 tác phẩm độc bản, bộ sưu tập cho thấy khả năng mở rộng không gian ứng dụng của sơn mài, đưa chất liệu truyền thống đến gần hơn với nhu cầu thẩm mỹ đương đại.

Đáng chú ý, anh không xem việc bảo tồn nghề như một quá trình giữ nguyên những gì đã có, mà quan tâm đến khả năng tiếp nối, sáng tạo và tìm kiếm những hình thức tiếp cận mới. Một sản phẩm sơn mài có thể hiện diện trong không gian kiến trúc, nội thất, quà tặng văn hóa. Một kỹ thuật thủ công có thể được truyền dạy qua các hoạt động trải nghiệm. Một câu chuyện dân gian có thể trở thành cảm hứng cho sáng tác nghệ thuật.

1795269517903-1858700062761721534-4245568083430317470-041d544fc6757c5803b2166df5ff05db.jpg
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát sáng tạo bộ sưu tập “Gióng”, lấy cảm hứng từ hình tượng Đức Thánh Gióng và hình ảnh ngựa trong văn hóa dân gian. (Ảnh: THU HOÀI)

Nghệ nhân Ưu tú Tấn Phát chia sẻ: “Nghệ nhân trước hết là người giữ nghề, nhưng nếu chỉ giữ nghề theo nghĩa lưu giữ kỹ thuật của cha ông thì chưa đủ, mà phải là người làm cho nghề tiếp tục sống, được xã hội đón nhận và truyền lại cho thế hệ sau”.

Quan niệm ấy cho thấy yêu cầu mới đối với người thực hành nghề truyền thống. Bảo tồn cần gắn với sáng tạo, truyền nghề và khả năng tạo dựng sinh kế. Khi sản phẩm có người sử dụng, nghề có người học và người làm nghề có thể sống bằng công việc của mình, những giá trị truyền thống mới có điều kiện tiếp tục phát triển. Đây cũng là tinh thần được đặt ra trong Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết xác định văn hóa là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng và động lực phát triển đất nước; nhấn mạnh yêu cầu kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, truyền thống và hiện đại, phát huy vai trò của nghệ nhân, trí thức, văn nghệ sĩ và nhân dân trong sáng tạo, gìn giữ, lan tỏa các giá trị văn hóa.

Nhìn từ câu chuyện của Nghệ nhân Ưu tú Tấn Phát, có thể thấy, nghệ nhân có thể đảm nhận nhiều vai trò trong quá trình hiện thực hóa những định hướng ấy. Họ vừa nắm giữ kỹ thuật, tri thức nghề, vừa có khả năng sáng tạo sản phẩm mới, tham gia giáo dục di sản và kết nối các giá trị văn hóa với hoạt động du lịch.

Tiến sĩ Đinh Đức Tiến, Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường đại học Khoa học-Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đánh giá: Trường hợp của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho thấy một hướng đi phù hợp với xã hội hiện nay khi kết hợp nghệ thuật tạo hình thủ công truyền thống, vật liệu bản địa và các hình tượng văn hóa dân tộc để tạo nên những tác phẩm vừa mang hơi thở dân gian, vừa gắn với đời sống đương đại. Di sản cần được khai thác, ứng dụng vào cuộc sống để tạo thêm nguồn lực phát triển kinh tế xã hội.

Tuy nhiên, sáng tạo trên nền tảng truyền thống đòi hỏi người nghệ nhân phải hiểu sâu giá trị của nghề. Với sơn mài, đó là chất liệu, kỹ thuật, quy trình chế tác và tư duy thẩm mỹ được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đổi mới hình thức, công năng hay cách tiếp cận cần đi cùng việc bảo đảm chất lượng và bản sắc. Đây là điều kiện để sản phẩm mới vẫn mang dấu ấn riêng của nghệ thuật sơn mài Việt Nam.

1795269517878-1858700062761721534-4245568083430317470-20eba4a239d216124685cb765ce89d2f-2309.jpg
Lớp trải nghiệm làm sơn mài tại Studio Sơn mài Đường Lâm. (Ảnh: HT)
1795269517889-1858700062761721534-4245568083430317470-5ac7d3a9b1d4a03e9e10f6b10c441b37-7260.jpg
Giới thiệu về lịch sử nghề sơn mài tại Đình Hà Vỹ, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội. (Ảnh: HT)

Mở rộng không gian cho di sản

Một trong những hướng đi được nghệ nhân Tấn Phát tập trung đó là đưa nghệ thuật sơn mài vào hoạt động giáo dục và trải nghiệm dành cho người trẻ. Theo anh, muốn hiểu một nghề thủ công, học sinh cần được trực tiếp tìm hiểu chất liệu, quan sát các công đoạn chế tác, thử thực hành dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và nghe giới thiệu về lịch sử, kỹ thuật của nghề. Cách làm này giúp hoạt động tham quan làng cổ Đường Lâm gắn với trải nghiệm thực tế, thay vì chỉ tìm hiểu qua lời giới thiệu, học sinh có thể trực tiếp tiếp xúc với nghề sơn mài, tự tay làm sản phẩm và hiểu thêm những giá trị văn hóa, mỹ thuật được lưu giữ qua từng công đoạn chế tác.

Họa sĩ Tấn Phát mong muốn "một em học sinh khi đến làng nghề không những nhìn thấy sản phẩm, mà được chạm vào vật liệu, thử một công đoạn, nghe câu chuyện về nghề và hiểu vì sao người Việt lại có một nghệ thuật sơn mài đặc biệt như vậy”. Tuy nhiên, để hoạt động này trở thành sản phẩm giáo dục và du lịch có sức hút, cần có sự phối hợp giữa nghệ nhân, nhà trường, cơ quan quản lý văn hóa và doanh nghiệp lữ hành. Nghệ nhân đảm nhận việc hướng dẫn, truyền đạt tri thức nghề; nhà trường lựa chọn nội dung phù hợp với lứa tuổi; doanh nghiệp du lịch xây dựng chương trình trải nghiệm; địa phương hỗ trợ không gian và điều kiện tổ chức.

Đặt trong định hướng phát triển du lịch, nghề sơn mài có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi sản phẩm văn hóa của Đường Lâm. Du khách đến làng cổ có thể kết hợp tham quan kiến trúc, tìm hiểu phong tục, thưởng thức ẩm thực và trải nghiệm chế tác thủ công. Những sản phẩm mang dấu ấn địa phương cũng có thể mở rộng thị trường tiêu thụ, tạo thêm nguồn thu cho người làm nghề.

1795269517893-1858700062761721534-4245568083430317470-da7acd3ab6022d079392201b1bea7194-5124.jpg
Nghệ nhân giới thiệu về lịch sử nghề sơn đến nghệ thuật sơn mài. (Ảnh: HT)

Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới cũng đặt ra yêu cầu khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, phát triển sản phẩm du lịch có bản sắc, chất lượng và sức cạnh tranh. Việc gắn di sản với trải nghiệm sáng tạo, sản phẩm thủ công và hoạt động giáo dục sẽ mở rộng giá trị của điểm đến, tạo thêm động lực cho du lịch văn hóa. Nhưng để nghệ nhân phát huy tốt vai trò trong quá trình đó, cần có cơ chế hỗ trợ về nguồn lực và đầu ra sản phẩm. Các hoạt động trải nghiệm, truyền nghề, quảng bá đều cần kinh phí, địa điểm và nhân lực phù hợp. Thiếu sự phối hợp, nghệ nhân khó duy trì các hoạt động lâu dài và phải tự đảm đương nhiều công việc ngoài chuyên môn.

Tiến sĩ Đinh Đức Tiến cho rằng, chính sách phát triển văn hóa cần đặt con người vào vị trí trung tâm, nhất là những nghệ nhân trực tiếp nắm giữ và trao truyền tri thức nghề. Theo ông, cần kết hợp đào tạo nghề thủ công truyền thống với các loại hình đào tạo chính quy; có chính sách hỗ trợ vốn, mặt bằng, nguyên liệu và quảng bá sản phẩm... Việc xây dựng bảo tàng nghề, đưa nội dung sáng tạo trên chất liệu văn hóa truyền thống vào trường học và phát triển du lịch trải nghiệm cũng cần được chú trọng.

1795269517900-1858700062761721534-4245568083430317470-e64adb5ffb7f8857baba98741e1fb21d-1763.jpg
Nghệ nhân Ưu tú, Thạc sĩ, họa sĩ Nguyễn Tấn Phát chia sẻ về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại. (Ảnh: HT)

Còn ở địa phương, việc tạo không gian thực hành, giới thiệu sản phẩm, tổ chức hoạt động truyền nghề và kết nối với các chương trình du lịch là những giải pháp thiết thực.

Ông Nguyễn Đăng Thạo, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội phường Sơn Tây, Hà Nội cho biết: “Định hướng của địa phương là phát huy vai trò trực tiếp của nghệ nhân trong bảo tồn di sản, tạo điều kiện để họ truyền nghề, tổ chức trải nghiệm cho học sinh, du khách và kết nối nghề truyền thống với du lịch, sản phẩm OCOP, các sản phẩm văn hóa đặc trưng của Đường Lâm. Địa phương cũng đánh giá cao những đóng góp của nghệ nhân Tấn Phát trong sáng tạo sản phẩm và đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với công chúng, du khách, thế hệ trẻ".

Theo ông Thạo, khi nghề có người kế tục, sản phẩm được thị trường đón nhận và nghệ nhân có điều kiện sống bằng nghề, di sản sẽ có cơ sở để được gìn giữ lâu dài.

1795269517884-1858700062761721534-4245568083430317470-989c5112b3ff2c8819b16ee6b4a68c57-6941.jpg
Du khách được nghệ nhân hướng dẫn làm sơn mài. (Ảnh: HT)

Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, tương lai của sơn mài phụ thuộc nhiều vào khả năng thu hút thế hệ kế tiếp. Muốn vậy, người trẻ cần có cơ hội tiếp xúc, học nghề và sáng tạo trên nền tảng tri thức truyền thống. Những lớp sơn vẫn tiếp tục được phủ lên từng tác phẩm ở Đường Lâm, nhưng để nghề có sức sống trong đời sống hiện đại, cần thêm không gian sáng tạo cho người làm nghề, tạo điều kiện truyền nghề và cơ chế hỗ trợ thiết thực.

Giữ lửa sơn mài cũng là câu chuyện về phát huy vai trò của nghệ nhân trong giai đoạn phát triển văn hóa mới. Khi người giữ nghề có điều kiện sáng tạo, truyền nghề và kết nối di sản với đời sống, những giá trị truyền thống sẽ có thêm cơ hội lan tỏa, trở thành nguồn lực phát triển văn hóa và gia tăng sức hấp dẫn cho các điểm đến.

Theo Báo Nhân Dân – HOÀI THU

Bài viết liên quan