Người Xơ-đăng
Có nguồnCập nhật 26/10/2026

Nguồn: Báo Nhân Dân
- Tên gọi:
- Người Xơ-đăng
- Tên gọi khác:
- Xơ Đeng, Ca Dong, Cà Dong, Tơ-dra, Hđang, Mơ-nâm, Ha Lăng, Ka Râng, Bri La Teng, Con Lan
- Nhóm ngôn ngữ:
- Môn - Khơ-me – Nam Á
- Dân số:
- 212.277 người (năm 2019)Nguồn: Tổng cục Thống kê – Đặc trưng cơ bản của 53 dân tộc thiểu số năm 2019
- Địa bàn cư trú:
- Kon Tum, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Đắk Lắk, Gia LaiTheo tài liệu nguồn; tên tỉnh có thể là tên trước sắp xếp đơn vị hành chính 2025.
Giới thiệu chung
Người Xơ-đăng là một trong 12 tộc người tại chỗ của Tây Nguyên, sống lâu đời ở vùng Bắc Tây Nguyên, đông nhất ở Kon Tum. Nguồn ghi nhận giai đoạn 1855-1885, khi các bộ lạc miền núi rơi vào hỗn loạn lúc Pháp củng cố quyền lực ở Đông Dương, người Xơ-đăng đã mở rộng lãnh thổ sang vùng lân cận. Họ sống thành làng (plơi) do già làng đứng đầu, nổi tiếng với lễ đâm trâu và các nhạc cụ như đàn t'rưng, Klông Pút.
Khái quát lịch sử
Theo trang thông tin của Ủy ban Dân tộc, người Xơ-đăng còn được biết đến với nhiều tên gọi như Cà Dong, Tơ-đrá, Ha Lăng, Mơ-nâm, Ta Trĩ, Ca-răng, Bri La, Con Lan; trong đó các nhóm Tơ-đrá và Mơ-nâm có những sở trường riêng. Phần lớn người Xơ-đăng sống ở Kon Tum, một bộ phận rải rác ở miền núi Quảng Ngãi và Quảng Nam.
Ở vùng núi Ngọc Linh, họ lập làng trên lưng chừng núi, mỗi làng vài chục nóc nhà, có rào lồ ô và cổng làng gắn cây gỗ trang trí răng thú để xua tà ma (16 làng ở xã Mường Hoong, 17 làng ở xã Ngọc Linh, huyện Đăk Glei).
Ngôn ngữ và chữ viết
Tiếng Xơ-đăng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khmer.
Trang phục
Phụ nữ mặc áo, váy (ktắc) và tấm choàng; nam quấn khăn, đóng khố, trong đó khố hoa là nét đặc trưng.
Ẩm thực
Trong các lễ hội, món cúng và liên hoan thường là cơm lam, rượu ghè, thịt lợn và thịt gà.
Phong tục và tập quán
Tin đa thần, vạn vật hữu linh và quan niệm mỗi người có ba loại hồn; trong năm có lễ đâm trâu, lễ cơm mới, lễ cúng máng nước và hội mừng năm mới.
Lễ hội
Lễ đâm trâu là nghi lễ truyền thống lớn nhất. Ở vùng Ngọc Linh, khoảng tháng 2 hằng năm có lễ sửa máng nước (Tết bắc máng nước): cả làng sửa, làm mới máng dẫn nước từ suối về làng và ruộng, cầu nguồn nước dồi dào và mở đầu mùa gieo trồng. Khoảng cuối tháng 9, đầu tháng 10 là lễ hội lúa về kho, khép lại vụ sản xuất; dân làng cúng thần đất, thần lúa, thần trời để tạ ơn. Đây cũng là dịp người già truyền lại luật tục, truyền thuyết, kinh nghiệm và trai gái tìm hiểu nhau.
Nghệ thuật
Dùng nhiều nhạc cụ như đàn t'rưng, sáo, khèn, đàn bầu (brung); nghệ nhân vẫn chế tác đàn Klông Pút theo cách truyền thống.
Nghề thủ công
Đan lát, dệt vải và rèn khá phổ biến. Nhóm Tơ-đrá nổi tiếng với nghề rèn, kể cả luyện quặng sắt. Ở vùng Ngọc Linh, người thợ rèn cũng là nông dân, tự làm dao, cuốc, rựa bền và sắc; đan lát do đàn ông đảm nhận với gùi, sọt, mẹt, rá, chiếu, ghế, phên. Chiếc gùi gắn với hình ảnh người phụ nữ đảm đang.
Nhà ở
Sống quần cư trong làng, ở nhà dài có nhiều thế hệ cùng chung sống; tồn tại cả đại gia đình (On vêă) và tiểu gia đình (Kla on vêă).
Sinh kế
Làm nương rẫy thủ công là chủ đạo, nhóm Mnâm trồng lúa nước theo lối sơ khai; có thêm dệt, rèn, đãi vàng sa khoáng và đan lát.
Tri thức bản địa
Ngoài làm rẫy, nhóm Mơ-nâm làm ruộng nước và dùng trâu hoặc người giẫm cho nhuyễn đất thay cày bừa. Nhà rông mái cao vút như cánh buồm hay lưỡi rìu, dựng bằng vật liệu rừng, ghép nối không cần đinh.
Đồng bào Xơ-đăng ở Tu Mơ Rông và Đăk Glei (Kon Tum) sở hữu tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh: nhận biết đất trồng, nhân giống tự nhiên, chăm sóc dưới tán rừng nguyên sinh, thu hái đúng mùa, bảo quản và dùng để chữa bệnh, bồi bổ; việc trồng hay khai thác sâm luôn đi kèm lễ cúng rừng, cúng tổ tiên. Tri thức này đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1656 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Báo Văn Hóa, 04/06/2025).
Nguồn tham khảo
- Báo Nhân Dân – Dân tộc Xơ-đăng
- Cổng TTĐT Chính phủ – Danh sách các dân tộc Việt Nam
- Tổng cục Thống kê – Đặc trưng cơ bản của 53 dân tộc thiểu số năm 2019
- Ủy ban Dân tộc – The Xơ-đăng
- Báo Kon Tum – Những nét văn hóa đặc sắc của người Xơ Đăng ở vùng núi Ngọc Linh
- Báo Văn Hóa – Tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh Kon Tum được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
