Những nghệ nhân giữ lửa điệu then xứ Lạng

Vùng biên cương Lạng Sơn lưu giữ nhiều loại hình diễn xướng dân gian, trong đó hát then của đồng bào Tày, Nùng mang đậm bản sắc xứ Lạng và đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Then gắn bó lâu đời với người Tày, Nùng ở Lạng Sơn và nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, đến nay vẫn được gìn giữ trong cộng đồng. Một số nghệ nhân, nhạc sĩ còn đưa các làn điệu then quen thuộc vào dân ca mới và tác phẩm âm nhạc.

Người thuộc lòng các nghi lễ then

Ở tuổi 86, Nghệ nhân Nhân dân Mông Thị Sấm (phường Vĩnh Trại, TP Lạng Sơn) vẫn miệt mài với những điệu then cổ. Bà thông thạo các nghi lễ cấp sắc, thăng sắc, thăng âm binh, thăng ngựa và đại lễ lẩu then ở cấp cao nhất, 15 ngựa, 15 dây. Bắt đầu truyền nghề từ năm 1961, bà có học trò ở khắp các huyện, thành phố trong tỉnh. Nổi bật trong số đó là cháu ngoại Chu Văn Minh, 24 tuổi, theo bà đi biểu diễn từ nhỏ và nay đàn, hát rất điêu luyện.

Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Thủy Tiên, Phó Chủ tịch Hội Bảo tồn dân ca tỉnh Lạng Sơn, cho biết lời then của bà Sấm được mọi người quý trọng vì bà thuộc lòng các nghi lễ. Hai người đã cùng nhau sưu tầm, chép lại các bài then cổ thành văn bản để lưu giữ, nghiên cứu và truyền dạy cho hội viên các câu lạc bộ hát then.

Câu lạc bộ then, sli ở Thụy Hùng

Tại xã Thụy Hùng, huyện Cao Lộc, Nghệ nhân Nhân dân Hà Mai Ven là người khởi xướng và làm Chủ nhiệm Câu lạc bộ Điếp then, sli. Thành lập năm 2017 với 18 thành viên, tuổi từ trên 50 đến mới lên tám, câu lạc bộ đã tham gia biểu diễn ở nhiều sự kiện, lễ hội của xã, huyện và tỉnh trong bảy năm qua. Tiết mục “Đồng dao” do bà dàn dựng cho các thành viên nhỏ tuổi giành Huy chương vàng chương trình “Em yêu quê hương đất nước” năm 2019 do Đài Tiếng nói Việt Nam tổ chức.

Hơn 33 năm gắn bó, bà Hà Mai Ven đã góp phần nghiên cứu, sưu tầm, cải biên và sáng tác, đặt lời mới cho hơn 200 bài then, sli.

Để then tiếp tục “sống” trong cộng đồng

Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lạng Sơn Nguyễn Đặng Ân, toàn tỉnh có 20 câu lạc bộ then và hát dân ca với khoảng 500 hội viên. Năm 2022, UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 42 thực hiện Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị dân ca, dân vũ, dân nhạc của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021-2030”, với tổng kinh phí hàng chục tỷ đồng. Tỉnh cũng thường xuyên tổ chức hội thi, hội diễn tại chợ phiên, nhà văn hóa cộng đồng và trong các sự kiện lớn.

Tuy nhiên, nguồn lực đầu tư cho phong trào còn hạn hẹp, kinh phí nghiên cứu, bảo tồn chưa đáp ứng yêu cầu. Lớp nghệ nhân ngày càng ít đi vì tuổi cao, trong khi một bộ phận giới trẻ có nguy cơ xa rời văn hóa truyền thống. Bài báo đề xuất cần có cơ chế, chính sách bảo vệ di sản; khuyến khích, tôn vinh nghệ nhân; bố trí kinh phí hỗ trợ truyền dạy và đào tạo người kế nghiệp; đồng thời đưa hát then vào chương trình du lịch, vừa tôn vinh bản sắc vừa giúp then thực sự sống trong cộng đồng.