Độc đáo nghệ thuật vẽ sáp ong của người Mông ở Điện Biên

Thôn Tà Là Cáo nằm ở trung tâm xã Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên. Người Mông Hoa đã sinh sống ở đây từ rất lâu đời, dựa vào nương rẫy, ruộng bậc thang để mưu sinh. Trong nhịp sống gắn với đất và đá ấy, nghề dệt, thêu và vẽ sáp ong trở thành một phần tự nhiên của đời sống, đặc biệt gắn bó với người phụ nữ.

Dệt tình yêu văn hóa dân tộc từ nghề truyền thống

Ngay từ khi còn nhỏ, những bé gái Mông đã quen với hình ảnh bà, mẹ ngồi bên khung vải. Kim chỉ, sợi lanh, chậu chàm, nồi sáp ong… hiện diện như những vật dụng thân thuộc trong mỗi gia đình. Nghề không được dạy bằng sách vở, mà bằng quan sát, bằng làm theo, bằng sự kiên nhẫn tích lũy qua năm tháng.

Độc đáo nghệ thuật vẽ sáp ong của người Mông ở Điện Biên gồm những bước cơ bản sau: tháng 3, tháng 4 hàng năm, đồng bào Mông ở Tủa Chùa bắt đầu gieo trồng cây lanh. Đến tháng 7, tháng 8, thu hoạch xong, đồng bào đem cây lanh ra phơi nắng cho khô rồi tước thành sợi. Sợi lanh được đưa vào cối giã mềm, sau đó nối lại, cuốn thành từng cuộn tròn, mang đi giặt. Tiếp đó, đem luộc đến khi sợi lanh mềm và trắng thì lại mang phơi nắng cho khô.

Kế đó, họ dùng guồng chia sợi lanh trước khi mắc vào khung cửi để dệt. Hết công đoạn dệt, phụ nữ Mông sẽ dùng bút được làm bằng đồng hơ nóng lên để vẽ vào lớp sáp ong tạo nên hoa văn. Vẽ xong, đem vải đã in sáp ong đi nhuộm chàm. Lúc nào vải có màu sẫm thì nhúng vào nước sôi, sáp ong sẽ chảy ra, để lại những hoa văn màu xanh lơ. Sau đó, họ chuyển sang công đoạn thêu theo hoa văn đã được in. Họa tiết hoa văn trên nền trang phục của người Mông chủ yếu là các hoa văn hình học như khối hình vuông, chữ nhật, hình thoi... được làm thủ công và mất rất nhiều thời gian.

Để hoàn thiện một bộ trang phục hoàn chỉnh, nếu người phụ nữ Mông chăm chỉ cũng phải mất khoảng 5 tháng, còn không thì phải gần một năm. Vì mất công như vậy nên trước đây, quy trình dệt, thêu trang phục truyền thống là một căn cứ để đánh giá tài năng, đạo đức, phẩm chất của người phụ nữ Mông ở Tủa Chùa.
 

Bà Giàng Thị Mảy, người Mông ở bản Tà Là Cáo, là một trong những người có công đầu trong việc sáng lập Tổ hợp thêu truyền thống phụ nữ Mông nơi đây. Hơn nửa đời người gắn bó với nghề, bà Mảy không chỉ lưu giữ kỹ thuật thêu cổ, mà còn trở thành người “giữ mẫu”, giữ chuẩn mực hoa văn cho cả cộng đồng. Những kỹ thuật tưởng chừng giản đơn như thêu lối chéo mũi dấu “nhân” đan xen, thêu lát các mảng màu tạo thành diềm trang trí ở tay áo, cổ áo hay thắt lưng… qua đôi tay khéo léo của bà và các chị em đã trở thành những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc, đại diện cho một nền văn hóa lâu đời.

“Thêu từ lúc 6 tuổi đã bắt đầu, làm theo cả bộ thì phải đến tầm 16 tuổi. Phải thật khéo tay và đến 18–20 tuổi mới có thể làm được trọn vẹn một bộ. Từ hồi xưa bố mẹ, ông bà đã làm như thế, hoa văn như thế này. Rồi dạy lại cho mình, mình lại giữ mẫu này, làm đúng kỹ thuật và truyền cho các cháu”, bà Giàng Thị Mảy chia sẻ.

Hoa văn trên trang phục của người Mông là biểu trưng cho văn hóa của cộng đồng người Mông, phản ánh những tâm tư, tình cảm của con người, là một trong những tiêu chuẩn để đánh giá tài năng, sự thông minh và khéo léo của người phụ nữ; chứa đựng yếu tố tâm linh sâu sắc, là vật dẫn đường giúp linh hồn tổ tiên về với cõi vĩnh hằng và ngược lại sẽ giúp tổ tiên nhận ra và phù hộ cho con cháu những điều tốt lành; phản ánh điều kiện tự nhiên, môi trường sinh thái và thực tiễn đời sống tộc người.

Những hình họa, mô típ hoa văn trên trang phục của người Mông tiềm ẩn ngôn ngữ đặc biệt của chủ nhân sáng tạo ra chúng, thể hiện ý nghĩa biểu trưng của cộng đồng được trao truyền, gìn giữ qua nhiều thế hệ.Bằng các phương pháp truyền thống như vẽ sáp ong, nhuộm chàm, thêu tay, người Mông đã sáng tạo nên một hệ thống hoa văn phong phú, mang đậm tính biểu tượng và mỹ cảm dân gian. Mỗi đường nét, mô típ trên trang phục không chỉ thể hiện tay nghề và thẩm mỹ của người phụ nữ Mông, mà còn phản ánh vũ trụ quan, nhân sinh quan và tín ngưỡng bản địa.

Điều làm nên nét riêng của trang phục Mông Hoa ở Tủa Chùa nằm ở nghề vẽ sáp ong và nhuộm chàm. Khác với nhiều nhóm H’Mông khác vẽ sáp ong trên nền vải trắng, phụ nữ Mông Hoa Sính Phình vẽ trên nền vải xanh. Khi vải được nhuộm chàm đậm, các hoa văn hiện lên với sắc xanh nhạt hơn, không tương phản mạnh nhưng sâu, trầm và rất tinh tế.

Ở tầm ý nghĩa cao hơn thì chính những người phụ nữ Mông ở Tủa Chùa đang góp phần biến di sản thành tài sản có giá trị. Họ ngày đêm dệt nên cuộc sống mới cho bản thân, gia đình và cộng đồng từ những sợi lanh nối dài truyền thống văn hóa của dân tộc. Những nghệ nhân am hiểu về nghề và giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc Mông như bà Giàng Thị Mảy, bằng phương pháp thủ công truyền thống đang vừa làm, vừa hướng dẫn cho lớp trẻ và những người chưa biết nghề những kỹ thuật, kỹ năng trong việc tạo ra các hoa văn truyền thống.

Có thể thấy rằng, nghệ thuật vẽ sáp ong và nhuộm chàm từ đôi bàn tay khéo léo của phụ nữ Mông Hoa ở Tà Là Cáo, xã Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên, nghề vẽ sáp ong và nhuộm chàm được gìn giữ bền bỉ qua nhiều thế hệ. Mỗi tấm váy áo không chỉ là sản phẩm lao động thủ công, mà còn kết tinh tình yêu, ký ức và bản sắc văn hóa dân tộc chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật đặc sắc của đồng bào Mông. Nghệ thuật vẽ sáp ong và nhuộm chàm đặc sắc này khi được bảo tồn và phát huy giá trị trở thành yếu tố quan trọng định vị thương hiệu, góp phần quảng bá, phát triển du lịch tỉnh Điện Biên - điểm đến hấp dẫn, thân thiện trên bản đồ du lịch Việt Nam.